संगणकाच्या पिढ्या (Generations of Computers)

संगणकाच्या पिढ्यांचे प्रामुख्याने पाच भागांत वर्गीकरण केले जाते. प्रत्येक पिढीनुसार संगणकाचा आकार, प्रकार आणि कार्यप्रणालीमध्ये मोठे बदल होत गेले आहेत. पहिल्या पिढीच्या तुलनेत आजच्या पिढीचे संगणक अत्यंत आधुनिक झाले आहेत.

पहिल्या पिढीपासून पाचव्या पिढीपर्यंत संगणकात अनेक बदल झाले. जसे जसे नवनवीन संशोधन होत गेले, तसतसा संगणक अधिक आधुनिक आणि वापरण्यास सोपा होत गेला. पहिल्या पिढीपासून वर्तमान पिढीपर्यंत झालेले बदल खालीलप्रमाणे आहेत:

पहिली पिढी (१९४० – १९५६)

१९४० ते १९५६ या कालखंडाला संगणकाची पहिली पिढी मानले जाते. या पिढीतील संगणकांमध्ये व्हॅक्यूम ट्यूब (Vacuum Tube) म्हणजेच काचेच्या नळ्यांचा वापर केला जात असे, ज्याद्वारे संदेशांचे नियंत्रण केले जायचे. ही त्या काळातील सर्वात वेगवान मशीन होती आणि गणना करण्यासाठी एका सेकंदापेक्षाही कमी वेळ घेत असे.

• आकार: या पिढीतील संगणक आकाराने खूप मोठे आणि जड होते. त्यांना ठेवण्यासाठी मोठ्या खोल्यांची आवश्यकता भासत असे.
• उष्णता: हे संगणक खूप जास्त उष्णता निर्माण करत असत, त्यामुळे त्यांना थंड ठेवण्यासाठी एअर कंडिशनर्स (AC) ची गरज पडत असे.
• मेमरी: या पिढीतील संगणक अंतर्गत मेमरी (Internal Memory) म्हणून मॅग्नेटिक ड्रम (Magnetic Drum) चा वापर करत असत.

दुसरी पिढी (१९५६ – १९६३)

१९५६ ते १९६३ हा काळ संगणकाची दुसरी पिढी म्हणून ओळखला जातो. या पिढीच्या संगणकांमध्ये व्हॅक्यूम ट्यूबच्या ऐवजी ट्रान्झिस्टर (Transistor) चा वापर सुरू झाला.

• कार्यक्षमता: हे संगणक पहिल्या पिढीच्या तुलनेत आकाराने लहान होते आणि कमी उष्णता निर्माण करत असत.
• वेग: गणना करण्याच्या बाबतीत हे पहिल्या पिढीपेक्षा खूपच वेगवान होते.
• साठवणूक: या पिढीतील संगणक मोठ्या प्रमाणात माहिती साठवून (Storage) ठेवू शकत होते.
• वापर: सुरुवातीला या संगणकांचा वापर केवळ अणुसंशोधन केंद्रांमध्येच केला जात असे, परंतु हळूहळू मोठ्या कंपन्या, व्यवसाय, विद्यापीठे आणि सरकारी कामांमध्येही त्यांचा वापर होऊ लागला.

अजून वाचा …..

कंप्युटर म्हणजे काय ?

तिसरी पिढी (१९६३ – १९७१)

१९६३ ते १९७१ या कालखंडाला संगणकाची तिसरी पिढी मानले जाते. या पिढीतील संगणकांमध्ये ट्रान्झिस्टरच्या ऐवजी सिलिकॉन चिप्स (Silicon Chips) चा वापर करण्यात आला, ज्यांना सेमी-कंडक्टर्स (Semi-conductors) म्हणून ओळखले जाते.

• इंटिग्रेटेड सर्किट (IC): सिलिकॉन चिप्समध्ये ‘इंटिग्रेटेड सर्किट’चा वापर केल्यामुळे संगणकाचा आकार लहान करणे शक्य झाले.
• वेग आणि कार्यक्षमता: IC च्या वापरामुळे संगणकाचा वेग प्रचंड वाढला. हे संगणक एकाच वेळी वेगवेगळी कामे करण्यास सक्षम होते.
• नॅनो सेकंद: ‘स्केल इंटिग्रेटेड सर्किट’मुळे या संगणकांचा वेग मायक्रो सेकंदावरून नॅनो सेकंदापर्यंत पोहोचला.
• ऑपरेटिंग सिस्टीम: या पिढीतील संगणकांमध्ये ऑपरेटिंग सिस्टीम (OS) चा वापर सुरू झाला.

चौथी पिढी (१९७१ – १९८०)

१९७१ ते १९८० या कालखंडाला संगणकाची चौथी पिढी म्हटले जाते. या पिढीमध्ये मायक्रोप्रोसेसर (Microprocessor) चा वापर सुरू झाला.

• VLSI तंत्रज्ञान: या पिढीमध्ये ‘वेरी लार्ज स्केल इंटिग्रेटेड’ (VLSI) सर्किटचा वापर करण्यात आला, ज्यामुळे हजारो ट्रान्झिस्टर्स एकाच चिपवर बसवणे शक्य झाले.
• बायनरी कोड: या काळात संगणकात बायनरी डिजिट्स (0 आणि 1) चा वापर होऊ लागला.
• क्रांती: हे संगणक अधिक शक्तिशाली, विश्वासार्ह आणि स्वस्त होते. यामुळेच पर्सनल कॉम्प्युटर (PC) क्रांतीचा जन्म झाला. ‘MITS’ कंपनीने पहिला मायक्रो कॉम्प्युटर बनवला होता. आज इंटेल (Intel) आणि एएमडी (AMD) या मायक्रोप्रोसेसर बनवणाऱ्या जगातील दोन मोठ्या कंपन्या आहेत.
• नेटवर्किंग आणि भाषा: याच काळात LAN (लोकल एरिया नेटवर्क) आणि WAN (वाइड एरिया नेटवर्क) सारखे वेगवान नेटवर्क विकसित झाले.
• सॉफ्टवेअर: MS-DOS या ऑपरेटिंग सिस्टीमचा वापर याच पिढीमध्ये पहिल्यांदा झाला. तसेच C Programming Language चा विकास झाल्यामुळे प्रोग्रामिंग करणे अत्यंत सोपे झाले.

पाचवी पिढी (१९८० ते वर्तमान)

१९८० पासून ते आतापर्यंतच्या कालखंडाला संगणकाची पाचवी पिढी म्हणून ओळखले जाते. सध्या आपण जे संगणक वापरत आहोत, ते याच पाचव्या पिढीतील आहेत. हे संगणक मागील सर्व पिढ्यांतील संगणकांपेक्षा कितीतरी पतीने आधुनिक आहेत.

• ULSI तंत्रज्ञान: या पिढीमध्ये ULSI (अल्ट्रा लार्ज स्केल इंटिग्रेशन) तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला आहे. परिणामी, एका मायक्रोप्रोसेसर चिपमध्ये आता लाखो इलेक्ट्रॉनिक घटक सामावलेले असतात.
• कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI): ही पिढी प्रामुख्याने आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स (Artificial Intelligence) वर आधारित आहे. यामध्ये संगणक स्वतः मानवाप्रमाणे विचार करण्याची क्षमता ठेवतात. संगणकांना इतके सक्षम बनवले जात आहे की ते मानवी कामे अधिक सोपी आणि आरामदायी करू शकतील.
• आधुनिक उदाहरणे: या तंत्रज्ञानात बरेच यश मिळाले आहे, ज्याची उदाहरणे म्हणजे: Google Assistant, Alexa, Windows Cortana आणि Apple Siri.
• प्रोग्रामिंग लँग्वेज: या संगणकांमध्ये High Level Language चा वापर केला जातो, जसे की C, C++, Java, .Net इत्यादी. तसेच GUI (Graphical User Interface) मुळे संगणक वापरणे अत्यंत सोपे झाले आहे.
• इंटरनेट आणि कनेक्टिव्हिटी: पाचव्या पिढीतील संगणक कोणत्याही समस्येचे निराकरण करण्यासाठी इंटरनेटचा प्रभावीपणे वापर करतात, कारण हे सर्व एका नेटवर्कद्वारे एकमेकांशी जोडलेले असतात.
• विविध रूपे: डेस्कटॉप, लॅपटॉप, नोटबुक, अल्ट्राबुक, क्रोमबुक आणि तुमचे स्मार्टफोन हे सर्व या पाचव्या पिढीचेच भाग आहेत.

संगणकाच्या पाचही पिढ्यांचा तुलनात्मक तक्ता (Table) खालीलप्रमाणे आहे. यामुळे तुम्हाला सर्व माहिती एका दृष्टीक्षेपात समजून घेण्यास मदत होईल:

संगणकाच्या पिढ्या: महत्त्वाच्या मुद्द्यांचा तक्ता